Preteče Demokratske stranke (do 1919)

Srpska napredna stranka osnovana je januara 1881. oko grupe mladih konzervativaca okupljenih oko lista „Videlo“. Došla je na vlast podržana od kneza Milana. Sprovodi liberalne reforme, uverena da je to jedini put stvarnog osamostaljenja i napretka Srbije. Brzo je došla u sukob sa radikalima, sa kojima je u prvo vreme u savezništvu. Do 1883. SNS je donela prve zakone o prosveti, bankama, stajaćoj vojsci, dvostruko je povećala državni buđet, započela izgradnju železnice. Prvaci stranke bili su advokat Milivoj Piroćanac, pukovnik Milutin Garašanin, istoričar Stojan Novaković i ekonomista i istoričar Čedomilj Mijatović.

Samostalna radikalna stranka osnovana je 1901. godine nakon što je grupa mlađih radikala istupila iz Narodne radikalne stranke, koja je prihvatila aprilski Ustav i fuziju sa naprednjacima. Samostalci se, prema Programu iz 1902. zalažu za principe izvornog radikalizma (jednodomnu Narodnu skupštinu, parlamentarnog monarha, smanjenje poreza, stvaranje Balkanskog saveza). Stranka je do 1914. promenila čak trojicu vođa – Ljubu Živkovića (do 1905), Ljubu Stojanovića (do 1912) i Ljubu Davidovića (do 1919).

Na prvim izborima u Kraljevini SHS koji su održani 1920. Demokratska stranka osvaja najviše glasova pojedinačno (92), i u koaliciji sa drugim strankama formira Vladu, čiji je predsednik postao Ljubomir Davidović. Demokratska stranka je još nekoliko puta tokom dvadesetih godina učestovala u Vladi, a posle zavođenja diktature kralja Aleksandra 1929. godine, prelazi u opoziciju, u kojoj ostaje sve do Drugog svetskog rata. Nakon smrti Ljubomira Davidovića, na čelo Demokratske stranke dolazi Milan Grol, poznati srpski intelektualac i bivši upravnik Narodnog pozorišta u Beogradu.

Kada je Nemačka 1941. okupirala Kraljevinu Jugoslaviju, deo rukovodstva Demokratske stranke odlazi u Veliku Britaniju, gde sa ostalim strankama pristupa Vladi u izbeglištvu. Mlađi rukovodioci ostaju u zemlji i pod okupacijom aktivno učestvuju u gerilskom pokretu Draže Mihajlovića i antifašističkom pokretu Josipa Broza Tita.

Posle završetaka rata i sporazuma Petra II Karađorđevića i Josipa Broza Tita, deo rukovodstva Demokratske stranke se vraća u zemlju i učestvuje u Privremenoj vladi. Predsednik Demokratske stranke, Milan Grol, postaje potpredsednik Vlade. Zbog komunističke represije i neregularnosti, rukovodstvo Demokratske stranke 1945. poziva narod da bojkotuje komunističke izbore.

Demokratska stranka i Milan Grol počinju avgusta 1945. otvorenu borbu protiv komunista svojim nedeljnim listom „Demokratija“ ali koji se ubrzo zatvara jer su sindikati odbili da njihovi članovi štampaju taj list. Ovaj list i Demokratska stranka bili su jedina otvorena i značajna opozicija u toku jeseni 1945. Demokratska stranka ubrzo prestaje sa radom jer nije postojao ni jedan uslov za slobodno delovanje stranaka. Deo rukovodstva Demokratske stranke odlazi u emigraciju, a neki, uglavnom mlađi članovi, okupljeni u Demokratsku omladinu, pokušavaju da nastave rad u ilegali. Tokom narednih nekoliko godina skoro svi su pohapšeni i osuđeni na dugogodišnje zatvorske kazne, tako da rad Stranke od 1948. zamire. Među osuđenim mladim članovima Demokratske stranke bio je i naš poznati književnik Borislav Pekić, tada gimnazijalac u Beogradu.